ULAN: BIYAYA O SUMPA?

Psychtalk

(Huling bahagi)

Baka nalulunod na kayo sa usapang ulan na ito. Kaya’t sisikapin kong tuldukan na ito ngayon.

Biyaya man o sumpa ang ulan, nakasalalay sa anggulo ng tumatanaw, o perspektibo, pati na rin sa panahon at pagkakataon.

Biyaya ito sa mga magsasakang nakadepende ang pagtatanim sa tamang ulan, sumpa kung labis-labis dahil malulunod ang mga pananim. Mas masaklap kung darating sa halos panahon na nang anihan.

Pag sobra ang init sa tag-araw, tila oasis itong maitutu­ring, mainam na pampasigla sa mga nalalantang buhay. Maganda rin itong dahilan ng pamamahinga para sa mga taong sobrang siksik at demanding ang mga gawain sa pang-araw-araw. Forced leave, ika nga.

Ngunit lumalabas din sa mga pag-aaral na para sa ilang mga taong may vulnerability, maaaring magbunsod ito ng isang uri ng depresyon: ito ay ang tinatawag na seasonal affective disorder (SAD). Ito ay labis na pagkalungkot na dulot ng panahong madilim o makulimlim at kadalasan ay natitigil ang mga normal na daloy ng buhay.

Bagama’t hindi gaanong isyu  ito para sa atin dito sa Pilipinas dahil mas madalas naman ay sumisikat ang araw sa ating mga buhay.

Para sa mga taong mahilig gumala o mag-ikot at ‘di sanay mamalagi sa loob ng bahay, minsan ay nagdudulot din ng frustration ang limitasyong dulot ng masamang panahon.

Mas mahirap ding makaangkop marahil sa limitasyon sa kilos na dulot ng ulan ‘yung mga hindi gaanong creative mag-isip. Pero kung malikhain ka, mayroon at mayroon kang makikitang makabuluhang aktibidad kahit nasa bahay ka lang.

Panahon ng dengue ngayon. Gamitin ang oras na linisin ang mga pinamamahayan ng lamok sa paligid dahil mas epektibo ito kaysa fumigation na palyatibo lamang ang epekto, o kaya’y itinataboy lamang sa ibang lugar ang mga lamok.

Sa maghapong ito, mas naging produktibo ako: nakatapos ako ng ilan ng artikulo para sa column ko. Ginagawa ko ito habang naglilinis sa kusina, at ‘yung mga bahagi ng bahay na mahirap minsan ayusin sa isang regular at hitik sa sked na araw.

Hindi naman kasi kailangang sa labas o mga pasyalan lagi ang bonding ng pamilya. Minsan, ang tila frozen time sa loob ng bahay ay pinakamainam na timing para sa mga madalang nang mangyaring family conversations. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

ULAN: BIYAYA O SUMPA?

Psychtalk

(Ikaapat na bahagi)

Marami pa rin namang magagandang bagay na maiuugnay sa ulan. Hindi naging bahagi ito ng ating kalikasan kung wala itong mabuting saysay o kahulugan.

Kailangan ito sa patuloy na pag-ikot at paglikha ng buhay. At gaya ng maraming aspeto ng ating kalikasan, may kakayahan itong bumuhay, may kakayahan din itong pumatay. Bagamat, depende ito sa kung paano rin ng galaw nating mga tao sa mundo.

Madalas kong marinig dati  sa ilang mga romantikong kaibigan, gaya ng mga luhang maaaring simbolo ng mga natunaw na agiw at kalituhan ng utak, at bigat ng bato sa dibdib na maaaring makapagdulot ng mas malinaw na pag-iisip at pakiramdam pagkatapos, ang ulan ang nagsisilbi ring tagalinis ng mga duming naipon  sa himpapawid, o hangin, o kahit sa kapaligirang ginawa na nating malaking basurahan.

Kayat pansinin na madalas, pagkatapos na mga unos, sa gitna ng tila malatrahedyang dulot nito, ay tila may maaaninag pa rin na kaaliwalasan o kasariwaan sa paligid, sa langit, o sa simoy ng hangin kaya. Iba ang pagkaberde ng mga halamang nagsasayaw dahil bagong paligo sila.

Sa kabilang banda, parang naging equalizer ang mga ulan. Hindi na minsan nangingilala ng uri o estado ang ulan—at least sa biglang tingin. Ilang panahon na rin na ipinakita ng ulan, na bata, matanda, malusog o mahina, bakla o tomboy, may-kaya o hampas-lupa, apektado. Lalo na para sa atin na nakatira sa bansang kasama sa listahan ng mga disaster-prone na rehiyon sa mundo.

Lahat, kasali man sa alipunga brigade (‘yung mga naglalakad o sumasakay sa mga pampublikong sasak¬yan) o nagmamaneho ng mga magagarang SUVs, o mga luxury cars, umiinit ang ulo ‘pag natetengga sa masikip na trapiko dahil lang sa konting ulan. Malilimutan ba natin ang mga tila laruang mga sasakyang sumasayaw sa mga lansangang inilubog ni Ondoy?

Pero siyempre, iba na ang usapin kung pagkain at survival na ang pag-uusapan. Madalas, mas may kakainin ang mapepera kasi sila ang unang dadagsa sa mga pamilihan para mag panic-buying. Yung walang sobrang pera, nga-nga sa mga evacuation centers at mag-aantay ng tira ng mga may-kaya. Siyempre hindi na direktang dulot ng ulan ito, kundi ng mga pagkakaibang istruktural ng mga tao. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

ULAN: BIYAYA O SUMPA?

Psychtalk

(Ikatlong bahagi)

Sa paglipas ng panahon, nag-iiba ang mga pakahulugan natin sa mga bagay-bagay. Dahil na rin sa katotohanang nagbabago ang kalikasan o katangian ng mga ito bunsod ng pag-ikot ng oras, pagbabago ng ilang obhetibo at mga suhetibong salik gaya ng mga pananaw, pagpapahalaga, at pakiramdam ng mga taong hinuhubog din ng sariling mga karanasan at paligid.

Gaya rin ng pagbabago ng diskurso ko sa ulan – mula sa isang simple at masayang alaala ng kamusmusan tungo sa mga mapanghamong mga realidad at karanasang konektado sa maulang mga panahon. Kaya nga siguro, madalas, sa halip na sabihin ng iba na “maulang panahon,” ay ginagamit ang “masamang panahon.”

At patuloy na nahuhubog ang paglikha na kahulugan nito. Kung biyaya o sumpa man ay depende ito sa interaksyon ng maraming mga salik.

Para sa mga mag-aaral na hindi gaanong ganadong pumasok, magandang balita ang hatid ng kahit kakaunting ulan: ang pagkansela ng mga klase. Ngunit hindi gaanong mabuti ito para sa mga gurong kailangang maghabol ng pagtalakay ng mga leksyon, o kaya, depende kung sobrang maraming kanselasyon, ay pwersadong mag-make up class. Kaya ‘di gaanong masaya ang kanselasyon ng mga klase para sa ibang mga guro.

Tapos, tila mapanukso ang panahon, lalabas ang araw na tila nakangiting nangungutya sa mabilis na pagsuspendi ng mga nagpapapoging gobernador o mayor, o kaya sa mga nagmi­mintis na tagatantiya ng panahon dahil na rin sa mga outmoded na equipment. Masayang nagbubulakbol sa mga mall ang mga mag-aaral, nanghihinayang naman ang mga guro sa sanay tapos nang mga aralin.

Para sa mga pumapasok sa trabaho na may regular na status, walang problema ang tag-ulan. Madalas masayang pagpapahinga sa bahay ang dulot nito, taliwas sa bigay nitong kaba sa mga umaasa sa arawang sahod.

Para sa mga nasa mahihirap na komunidad sa mga lungsod na makikita sa mga gilid ng ilog at estero, tila isa ito sa la­ging bahagi ng pagsubok sa galing nila sa survival at adaptation. Dahil sa regular nang pagbaha na tila ‘di na kayang solusyonan pa ng kahit na sinong pamahalaan, ang tag-ulan ay panahon ng mga gabi nang dislokasyon at relokasyon, pagtulog sa siksikan at malamig na sementong sahig sa mga pampublikong paaralan. Pero maaari rin namang pamamahinga ito sa pag-iisang kahig-isang tuka at makadama kahit sandali ng kabutihang loob ng iba. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

ULAN: BIYAYA O SUMPA?

Psychtalk

(Ikalawang bahagi)

Marami pa akong positibong ala-ala sa tag-ulan bilang bata.

Gaya ng gaano ko nakitang nadadalian sa paglalaba ang mga kababaihan dahil sa pagkabuhay ng mga batis. Pati ang pag-isis ng mga inuling na kaldero at kaserola ay napapadali pag kukuskusin lang siya ng tinipak na piraso ng isang klase ng medyo malambot pero magaspang na bato sabay ng mabilis na anlaw sa tubig-batis na rin.

Ngunit ‘di naglaon, nang medyo naging abnormal na ang dating ng mga ulan at bagyo, tila nagkaroon ng bagong mukha ang ulan para sa akin.

Noong medyo nagkakaedad na at kinailangang mag-high school sa karatig-bayan, nagkamuwang ako na hindi pala la¬ging masaya ang tag-ulan. Pag sira ang daan, walang biyahe ang jeep, mapipilitan kang maglakad hanggang highway sa hapon ng Linggo para makarating sa bayan o boarding house. Sa hirap ng transportasyon, hindi kayang mag-uwian kaya high-school pa lang mulat na ako sa buhay boarding-house.

Ilang tag-ulan ang dumaan, hanggang magdalaga na ako at pumunta sa Maynila para mag-aral, nanatiling pahirap sa mamamayan ang kalsadang halos ‘di madaanan ‘pag umuulan. ‘Yung ulan ba ang sumpa, o ‘yung pamahalaang walang kapasidad na magpaayos ng kalsadang kinatandaan ko na?

Tag-ulan nang sa unang pagkakataon, pagkatapos mawala ang Batas Militar nagkaroon ng unang tala ng krimen sa baryo—naholdap at duguang dumating sa bahay namin ang lalaking magpapakasal sa isa sa mga ate ko kinabukasan. Kaya’t sa wedding picture nila, may mga pasa pa siya sa mukha.

Noong sobra nang lumakas ang mga bagyo dahil sa sinasabi ng mga ekspertong climate change, nasagap ko na lang ang balita tungkol sa maraming bahay na nawalan ng mga bubong, at mga punong tila kalansay ang bumati sa akin pagdalaw sa probinsiya.

Dahil sa mga pangyayaring ito, natutunan kong iugnay ang ulan sa lungkot at takot. May panahong lagi akong pumi¬pili ng payong na may sunflower dahil katuwiran ko, sa gitna ng ulan, gusto kong makita ang araw.

Noong dumating na ang mga bangungot nina Sendong, Ondoy, Yolanda, at iba pang malulupit na bagyo, na nagdulot ng trauma sa marami pang buhay, lalo kong napagtanto na may mga pagkakataong ang buhos ng ulan ay may kasabay na agos ng luhang lumulunod sa masasayang halakhak ng kawalang-muwang. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

ULAN: BIYAYA O SUMPA…?

Psychtalk

(UNANG BAHAGI)

Kung tatanungin natin ang mga kabataan ng mga mas naunang henerasyon tungkol sa pakiramdam nila sa ulan, marahil hindi mahirap makakuha ng mga masasayang kuwento ng kanilang karanasan sa tag-ulan.

Lumaki ako sa probinsya kung saan naranasan ko ang mas maraming magandang pangyayari kaugnay ng pag-ulan: pagligo ng mga bata habang umuulan, pagtampisaw sa mga batis kung saan umaagos ang tubig-ulan, paglabas ng mga pagkain (prutas, gulay, o hayop) na pantag-ulan, at marami pa. Masarap ‘yung mga gulay na ligaw na lumalabas lamang pag umuulan, pati na ang mga kabuteng bigla na lang sumusulpot pag kumikidlat. Piyesta noong bata kami pag tinolang palakang-bukid na maraming luya at may halong dahon ng malunggay ang ulam. O kaya naman ay mga suso na galing sa ilog o gilid-gilid ng palayan.

Kung sakaling may class suspension, maghapong laro o bonus na tulog pagkatapos ng almusal na pritong tuyo, itlog na galing sa mga gawang pugad na nakatali sa mga poste ng kamalig, na may kasamang kapeng mula sa tinustang bigas.

Kung sobrang sama ng panahon sa maraming araw at ‘di kayang makapagluwas at magpakiskis ng palay, manu-mano ang pagbabayo ng palay ng mga magkakapitbahay, habang kaming mga bata ay naglalaro habang pinapanood ang mga matatanda. Mababaw ang aking kaligayahan at inaaliw ko ang sarili sa pagmamasid sa ritmo na nagmumula sa salitan ng “also’ (tawag sa hugis hour-glass na gamit sa pagbayo) na hawak ng tatlo o apat na nagbabayo. Mas marami sila, mas mabilis matanggal ang mga ipa ng palay.

Walang Internet noon, walang kuryente, ang mapag­lilibangan ay pakikinig sa transistor radio at makibalita tungkol sa bagyo at mga drama sa A.M. Kung hindi naman ay magbubugtungan ang mga bata sa loob ng bahay, kuwentuhan, o kaya ay maglalaro ng lastiko ang mga bata. May tig-isa-isa kaming kahon noon na binibili ni tatay pagkatapos ng bentahan ng tabako.

‘Yan ang mga alaalang masasabi kong biyaya ng ulan. Noong simple pa ang buhay at wala pa ang kom­plikasyong dulot ng kaunlaran at makabagong teknolohiya. Noong wala pa sa hinagap ko na pwede rin palang maging parang sumpa ang ulan sa ilang buhay… (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

PAGBUBUKAS-ISIP ANG KAILANGAN…

Psychtalk

Bilang pagpapalawig sa mas nauna ko nang artikulo tungkol sa makataong pagtrato sa mga nahuhumaling sa droga, nais kong ibahagi ang personal kong karanasan nitong huling mga linggo.

Dahil sa kagustuhan namin ng aking kaibigan na mas maraming malibot sa maikling panahong pinamalagi namin sa ibayong dagat, naranasan din naming umuwi ng pasado alas-dose na ng madaling araw, gumamit ng public transport (tren) at maglakad nang mahaba sa kalye.

‘Di namin madalas gawin dito ‘yun: ang maglakad sa kalye ng dis-oras ng gabi. Pero nagawa namin doon, na kaming dalawang babae lamang sa alanganing oras, sa kalyeng abandonado na, bukod sa mga mangilan-ngilang makakasalubong o makakasabay na mga gala rin.

Ngunit medyo nahintakutan lang ang aking kasama na sa paglalakad, may nadaanan kaming grupo ng mga babae na naninigarilyo. ‘Di ako marunong umamoy, pero sabi ng aking kaibigan, damo daw ‘yung hinihithit nila. Pinilit kong kumalma lang, naglakad lang palampas sa kanila na parang wala lang, ‘di apektado, walang pangingialam o mapanuring tingin.

Awa ng mabuting tadhana, nakauwi kami nang matiwasay.

Ang naranasan ko ay medyo bumabasag sa matagal nang pananaw na naisiksik sa isip ko ng namamayaning diskurso sa droga rito sa ating bansa. Na ang mga gumagamit ay posibleng maging mga kriminal, threat sa ating safety and security, kaya’t marapat lamang na giyera o kamatayan ang paraan ng pagsugpo sa kanila.

Napapaisip ako, bakit sa ibang bansa, ‘di naman yata madalas na nananakit ng ibang tao ‘yung mga adik o gumagamit doon? Di kaya ganun nga ang epekto ng regulasyon na walang pagbabalatkayo? ‘Di naman talaga sila pwedeng gumamit nang walang pakundangan, may limitasyon din batay sa kanilang health profile, kung tama ang aking intindi sa paliwanag ng kaibigan kong social worker na nagtatrabaho doon. May paraan sila ng pagtantiya ng tamang dosage lamang para sa isang gumagamit.

Sa aking palagay, kung may totoong pagbubukasisip ang mga responsableng tao o namumuno sa ating lipunan, makakikita tayo ng mas rasyonal na alternatibo para sa layuning solusyonan ang problema ng droga sa ating bansa. At tiyak ako, hindi kasama rito ang pagpatay sa kanila—extra judicial man, o may suporta ng batas, gaya sa pagpapatupad ng death penalty. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

ANG NUTRISYON SA MGA PAARALAN

Psychtalk

Hindi ako mahilig mamalengke pero sinubukan kong ako naman ang mamalengke noong isang araw para malaman kung ano na ang mga presyo ngayon ng mga bilihin.

Palibhasa laki sa probinsya at sanay na nakukuha lang sa bukid o sa likod-bahay ang karamihan ng mga gulay at prutas, medyo nagulat ako na malaki-laking halaga rin ang nakuha sa budget ang mga kagulayan at iba pang plant-based na mga produkto.

“Grabe naman ang mahal!” ‘Yan ang usal ko. “Nahi¬hingi lang ang karamihan ng mga ito!” Pero naisip ko ‘yan dati pa, noong hindi pa nagkakaubusan ng mga taniman para gawing mga subdivision o noong hindi pa masyadong ko¬mersiyalisado ang ating mga buhay at medyo malakas pa ang bayanihan sa mga komunidad.

Ganunpaman, lalo akong napabitaw ng mga salita nang makita ko ang sunud-sunod na posts sa FB ng mga kaibigan tungkol sa mga anak nilang puro nakadamit ng mga gulay at prutas! Pabiro kong sinabi na kaya naman pala nagmamahal ang mga gulay at prutas ngayon ay dahil Nutrition Month at ginagawang kasuotan ngayon ng maraming mag-aaral sa elementarya ang mga ito bilang bahagi ng kanilang selebra-syon.

Pero sa mas seryosong tono, naisip ko na mabuti naman at nagkakaroon ng mga inisyatibo para itaas ang antas ng kamalayan tungkol sa tamang nutrisyon lalo na sa mga pampublikong mga paaralan.

Pansinin natin na maraming bata ang lumalaking ‘di marunong kumain ng gulay o ayaw kumain nito.

Kaya’t siguro mainam na isama na rin sa selebrasyon ang hamon sa mga magulang at guro na pag-aralan o magpakita ng mga malikhaing mga putahe galing sa mga gulay at prutas na magiging kaakit-akit sa mga bata. Idagdag na rin ang pagtuturo ng mga paraan ng pagpapalago ng mga gulay o halaman kahit sa mga maliliit na espasyo sa gilid o sa likod-bahay ng kada pamilya.

Sa ganitong mga paraan, matitiyak natin na talagang tamang pagkain ang nakakain ng mga bata sa mga paaralan at hindi ‘yung mga puro junk food na madaling ihanda at ‘di maitatangging mas mura gaya ng instant noodles na puno ng additives. Pinatunayan na ng mga pag-aaral na mabilis din itong makapurol ng utak. (Psychtalk /EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

BAGONG PAG-ASA… SANA!

Psychtalk

Una akong nakabalik ulit sa puso ng Maynila kahapon: Binondo at Divisoria area – para katagpuin ang ilang kaibigan sa isang mall sa area.

May halong antisipasyon sa kung ano ang magandang makikita ko dulot ng bagong puno ng lungsod. Nakakaengganyo kasi ang hype ngayon sa social media at balita.

‘Di naman ako gaanong naaliw sa nakita bagamat may naobserbahang positibong pagbabago. Medyo mas lumuwag nga ang trapiko kaysa dati. Maalwan nang kaunti ang pakiramdam para sa mga motorista. Kung mayroon kasing pagbabago sa pisikal na kapaligiran, lohikal na kasunod nito ang pag-ayos din sa isip at damdamin.

Sana nga umpisa pa lang ito ng mas malalaking pagbabago. Panahon naman na siguro na malinis ang mga estero,Ilog, lansangan at komunidad ng siyudad lalo na sa mga mahihirap na barangay.Kasi hindi naman nangangahulugan dapat na katumbas ng kahirapan ang karamihan ng paligid.

Nasabing national capital ang Maynila pero mukha na itong patay na siyudad. Dahil hinayaan din ng mga nagdaang pamunuan nito na tuluyan itong masira. Sa halip na i-restore, hinayaang lumutin o anayin ang mga istrukturang maituturing na historical landmarks. Hinayaan na ring tuluyang masalaula ng basura ang mga lansangan at daluyan ng tubig.

Hanggang ang mga eskinita at mga kantu-kanto nito ay pinamugaran na rin ng mga tinaguriang dumi ng lipunan: mga kawatan, manloloko, adik, at kung anu-ano pa. Kaya’t ‘pag nababanggit ang Maynila itong mga huling panahon, may takot at pagkadismaya ang nararamdaman ng marami.

Marahil mahalaga ang mensahe na ang bagong mayor ay dating paslit na nagkalkal ng basura sa Smokey Mountain. Sino pa nga ba ang mas makakaunawa kung ano ang pakiramdam at amoy ng basura kung hindi siya? Walang pinakambuting guro kundi karanasan, ‘ika nga.

Kaya’t marahil mas malalim din ang kagustuhan niyang malinis ang siyudad na naging lunduyan ng mga pangarap niya. Sana nga, hindi lang ningas-kugon o pagpapapogi sa media ang ating nakikita. Sana walang filibuster o kontra lalo na galing sa mga posibleng nasasagasaan ng mga bagong patakaran. Isipin ang mas malawak na kapakinabangan, hindi ang sarili lang.

At sana rin, makipagtulungan ang mga nasasakupan niya para magtagumpay anuman ang pinapangarap para sa pangunahing siyudad ng bansa. Ang kapital na siyudad din kasi ang pangunahing sukatan ng karakter ng isang bansang nagwawagayway nito. (Psychtalk / EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More

MAKATAONG PAGTRATO PARA SA MGA GUMON SA DROGA

Psychtalk

Sa maikling pagdalaw ko sa Canada, mismong naobserbahan ko ang mga bagong polisiya nila roon gaya ng legalisasyon ng marijuana at ibang regulated drugs.

Kaya’t medyo kontrobersyal sa akin na makakita ng cannabis store sa ilang kanto noong kami’y nag-iikot.

Sa biglang tingin, maaaring maalibadbaran ang ilan sa atin tungkol sa bagay na ito. Lalo na at mas sanay tayo sa pananaw na dala-dala ng kriminalisasyon o approach sa issue na ito.

Nang makausap ko ang isang Pinay na matagal nang naninirahan doon at nagtatrabaho sa isang non-government organization (NGO), nakita ko kung saan sila nanggagaling sa pagpapatupad ng bagong batas na ito.

Sa kanilang pag-aaral, mas delikado ang kalusugan ng mga gumon sa droga kung sa illegal na sources sila kukuha ng supply na hindi regulated ang mga dosage. Pati ang paggamit ay tago at dahil walang access sa supplies napipilitan ang ibang users na maghiraman ng needles na siya namang risk factor sa pagkalat ng infections gaya ng HIV.

Pansinin natin na isa sa high risk group din sa HIV-AIDS ang mga tinatawag na IDUs o injecting drug users.

Dahil din sa batas, ‘di na takot  ang users na lumantad, at ang resulta may mas malinaw nang estadistika ang gobyerno at mas mapaplano ang mga intervention gaya ng patuloy na counseling o therapy at iba pang basic support services. Libre ring makakapasok sa mga rehabilitation institution ang users o abusers, bagama’t ‘yung iba ay mas pinipiling nasa labas lang. Para sa mga nasa lansangan, patuloy pa rin ang mga health at iba pang batayang serbisyo sa kanila para mas responsible sila sa paggamit.

Kaya minsan may makikita kang palakad-lakad sa kalye na parang wala sa mga sarili kasama ‘yung ibang mas pinili ang lansangan. Kahit naroon sila, ‘di sila pinagkakaitan ng kalinga ng gobyerno. Sa kalaunan, ‘yung iba ay bumabalik sa normal na functioning. Hindi sila tinatratong dumi o kriminal na bukas-makalawa ay maaari na lang matokhang.

Maaaring magdedebate tayo tungkol sa usapin na ito. Bagama’t nagkaroon ako ng malalim na pag-unawa sa tinatawag na mas humanistic na pagtrato sa mayroong substance use disorders. Maigi nga sigurong pag-aralan kung pagpatay o pagkulong nga ang pinakarasonable at pinakaepektibong lapit dito. (Psychtalk /EVANGELINE C. RUGA, PhD)

Please follow and like us:
Read More