CALAPAN, Oriental Mindoro — Ilang araw bago sumapit ang ikatlong anibersaryo ng paglubog ng MT Princess Empress na nagdulot ng matinding pinsala sa Oriental Mindoro at sa biodiversity hotspot na Verde Island Passage (VIP), nanawagan ang mga environmental advocates at grupo ng mga mangingisda ng agarang rehabilitasyon at pangmatagalang proteksyon sa VIP.

Inihayag ang panawagan sa ikalawang pagdinig ng Sangguniang Panlalawigan committee kaugnay sa oil spill claims.

Sumunod ang pagdinig ilang buwan matapos magsampa ng class action lawsuit ang mga apektadong mangingisda noong Disyembre 2025 laban sa shipowner na RDC Reield Marine Services, charterer na SL Harbor Bulk Terminal Corporation — isang subsidiary ng San Miguel Corporation — at insurer na The Shipowners’ Club, upang maningil ng makatarungang kabayaran sa pinsalang pangkabuhayan at pangkalikasan dulot ng sakuna.

“Adequate compensation for affected fishing families is an overdue response to the disaster. At the same time, there should also be conversations about how to ensure that a disaster of that magnitude does not happen again,” ayon kay Father Edwin Gariguez, lead convenor ng Protect VIP.

Batay sa independent study ng sustainability think tank na Center for Energy, Ecology, and Development, tinatayang umabot sa ₱41.2 bilyon ang kabuuang pinsalang dulot ng oil spill sa ekonomiya at kalikasan. Ngunit hanggang Setyembre 2025, nasa 15 porsiyento lamang o ₱2.7 bilyon ang naipamamahagi sa mga claimant sa lalawigan.

“Sampal sa aming mukha ang hindi sapat na kompensasyong natanggap ng iilan sa amin. Mas malala pa, maraming mga mangingisda ay wala pa ring natatanggap na kabayaran, kahit pa ang kabuhayan namin mismo ang nanganib mula sa limang buwang fishing ban at patuloy na epekto ng spill. Tatlong taon na ay hindi pa rin tuluyang nakakabalik ang dating kinikita namin buwan-buwan, dahil hanggang ngayon ay kakaunti pa rin ang huling isda”, ani Aldrin Villanueva, fisherfolk and president of Koalisyon ng mga Mangingisdang Apektado ng Oil Spill (KMAOS).

Sa pagdinig na pinangunahan ni SP Member Manny Buenaventura, lumutang din ang kakulangan sa legal na suporta para sa mga mangingisda upang maisulong ang kanilang claims.

“Kung walang legal na representasyon, mananatiling papel lang ang karapatan ng mga claimant. Kung walang aksyon ang gobyerno, nagiging huwad ang pag-asa. Karapat-dapat ang ating mamamayan sa tunay na hustisya at legal na tulong,” ani Buenaventura.

Patuloy namang isinusulong ng Protect VIP — isang network ng environmental groups, faith-based organizations, mangingisda, at iba pang sektor — ang deklarasyon sa Verde Island Passage bilang marine protected area upang mabawasan ang industrial operations gaya ng commercial shipping na sinisisi sa naturang sakuna.

“Three years on, fisherfolk still lament the dwindling fish catch from the oil spill, yet we are still not hearing any concrete rehabilitation plans set in place for the polluted waters and damaged ecosystems of the VIP. Worse, the communities still live in fear of similar disasters in the future as the VIP remains unprotected from commercial shipping, fossil gas operations, and other hazardous activities,” dagdag ni Gariguez.

Layunin ng pulong na pag-isahin ang hakbang ng mga apektadong bayan kabilang ang Gloria, Mansalay, Naujan, Pola, at Calapan, bago ang tatlong taong deadline ng paghahain ng claims alinsunod sa Oil Pollution Compensation Act of 2007 (Republic Act 9483).

“While we call for urgent plans for the recovery of the VIP, we also seek a long-term protective measure to prevent future oil spills or other environmental disasters looming in this marine corridor. Designating VIP as a protected seascape through the Expanded National Integrated Protected Areas System (ENIPAS) is an equally urgent measure to take in discussing actionable plans as we race against the deadline,” pagtatapos niya.