PUNA ni JOEL O. AMONGO

SA gitna ng nagpapatuloy na impeachment trial kay Vice President Sara Duterte, muling umiinit ang usapin sa Article 1 na tumatalakay sa umano’y maling paggamit ng confidential funds ng Office of the Vice President (OVP) at Department of Education (DepEd). Ayon kay dating presidential legal counsel Atty. Salvador Panelo, dapat itong ibasura dahil ang findings ng Commission on Audit (COA) na ginagamit na batayan ay hindi pa pinal.

Mahalagang tanong ito hindi lamang para sa kampo ng bise presidente kundi para sa buong proseso ng impeachment. Kung ang isang audit findings ay preliminary pa lamang at maaari pang kuwestiyunin, linawin o baguhin, sapat na ba itong sandigan upang magbukas ng mabigat na pananagutan sa isang impeachment proceeding? Para kay Panelo, hindi dapat minamadali ang paghatol kung wala pang pinal na determinasyon ang mismong ahensyang nagsagawa ng audit.

Ang punto ni Panelo ay nakasentro sa kawalan umano ng final Notice of Disallowance mula sa COA. Sa kanyang pananaw, kung wala pang pinal na deklarasyon na mayroong iregularidad o pananagutan, mahirap gamitin ang isang hindi pa tapos na proseso bilang matibay na pundasyon ng Article 1. Para sa isang kasong may napakalaking epekto sa karera at reputasyon ng isang mataas na opisyal ng bansa, hindi ba dapat mas mataas din ang pamantayan ng ebidensya?

Ngunit dito rin dapat maging maingat ang publiko. Ang sinasabing hindi pa final na COA findings ay hindi awtomatikong nangangahulugang walang naganap na iregularidad. Sa kabilang banda, hindi rin nangangahulugang dahil may audit observation ay awtomatiko nang napatunayang may kasalanan ang isang opisyal. Ang audit process at ang impeachment process ay parehong may sariling mga hakbang, pamantayan at pagkakataon para sa magkabilang panig na maglahad ng kanilang ebidensya.

Sa madaling salita, hindi dapat palitan ng ingay sa pulitika ang due process. Ang Article 1 ay may kaugnayan sa mahigit P600 milyon na confidential funds na sinasabing naging bahagi ng mga alegasyon laban kay Vice President Duterte. Dahil dito, hindi maliit na bagay ang anomang dokumento o testimonyang ihaharap sa impeachment court. Bawat findings ay kailangang suriin kung ito ba ay final, ano ang eksaktong saklaw nito, at ano ang legal na bigat nito sa kasong kinahaharap ng bise presidente.

May isa pang mahalagang punto sa pahayag ni Panelo: Maaari umanong magkaroon ng sariling aksyon ang impeachment court upang ibasura ang Article 1, kung makita nitong walang sapat na batayan ang alegasyon. Hindi lamang aniya tungkulin ng mga prosecutor na ipanalo ang kaso; tungkulin din nilang tiyaking naipatutupad ang hustisya. Sa ganitong pananaw, ang layunin ng impeachment ay hindi dapat maging simpleng paghahanap ng conviction, kundi isang proseso kung saan parehong pinoprotektahan ang pananagutan at karapatan ng inaakusahan.

Subalit may kabilang panig din sa usaping ito. Ang impeachment trial ay hindi dapat maging shortcut para iwasan ang pagsusuri sa mga alegasyon. Kung may mga dokumento, testimonya at audit observations na may kaugnayan sa paggamit ng confidential funds, nararapat lamang na masusing siyasatin ang mga ito. Ang tanong ay hindi lamang kung final na ba ang isang COA findings, kundi kung ano ang kabuuang ebidensiyang hawak ng impeachment court at kung paano ito dapat timbangin sa ilalim ng mga tuntunin ng paglilitis.

Dito pumapasok ang pinakamahalagang prinsipyo: presumption of innocence at due process. Maging si Panelo ay nagpahayag noon na kailangang ang prosecution ang magpatunay sa mga alegasyon laban sa bise presidente. Sa isang impeachment case, hindi sapat ang hinala, political rhetoric o paulit-ulit na akusasyon. Kailangang maipakita kung paano direktang nauugnay ang ebidensiya sa bawat alegasyon at kung mayroon itong sapat na bigat upang suportahan ang pananagutan.

Kung sakaling hindi pa nga final ang COA report o findings na pangunahing sandigan ng Article 1, maaaring maging mahalaga ang posibilidad na umabot pa ang usapin sa mga susunod na legal na proseso, kabilang ang judicial review sa mga usaping maaaring mapasailalim sa Korte Suprema. Ngunit hindi rin dapat isipin ng publiko na ang posibilidad ng pag-abot sa Korte Suprema ay awtomatikong nangangahulugan na walang pananagutan ang sinoman. Ang ibig sabihin lamang nito ay maaaring hindi pa nagtatapos sa isang preliminary findings ang buong legal na usapin.

Sa huli, ang tunay na sukatan ng impeachment trial ay hindi kung sino ang mas malakas sumigaw, mas maraming tagasuporta o mas mahusay sa pagbuo ng political narrative. Ang dapat mangibabaw ay ebidensya, batas at proseso. Kung mapatutunayang may sapat na batayan ang Article 1, dapat itong harapin at panagutan. Ngunit kung ang pangunahing batayan ay hindi pa final at maaari pang mabago sa proseso ng COA, makatarungan lamang na itanong kung tama bang gamitin muna iyon bilang matibay na pundasyon ng isang impeachment charge. Sa isang demokrasya, hindi dapat mauna ang hatol bago matapos ang proseso—sapagkat kapag ang due process ay isinantabi, hindi lamang isang opisyal ang maaaring maapektuhan, kundi pati ang tiwala ng publiko sa mismong hustisya.

-oOo-

Para sa reaksyon at suhestiyon, maaari po kayong mag-email sa operarioj45@gmail.com.