Puna ni JOEL O. AMONGO

DAPAT sana ang paaralan ang isa sa pinakaligtas na lugar para sa isang bata. Dito sila pumapasok upang matuto, mangarap at maghanda para sa kanilang kinabukasan. Ngunit muli na namang nabahiran ng takot at dugo ang isang institusyong dapat ay tahanan ng edukasyon at pag-asa. Sa panibagong pamamaril sa Ateneo de Zamboanga University noong Agosto 18, dalawang estudyante ang nasawi, kabilang ang pinaghihinalaang suspek, at may iba pang nasugatan.

Mas masakit isipin na hindi ito isang hiwalay na pangyayari. Noong Hunyo lamang, niyanig din ng pamamaril ang San Jose National High School sa Tacloban City. Tatlong estudyante ang namatay at nasa 20 ang nasugatan. Sa naturang insidente, mga menor de edad din ang mga sangkot—mga kabataang dapat sana ay nasa silid-aralan, hindi humaharap sa karahasan at kamatayan.

Dalawang magkahiwalay na insidente sa loob lamang ng halos dalawang buwan ay sapat nang dahilan para itanong: Ano ba talaga ang nangyayari sa ating mga paaralan? Kung ang unang trahedya ay nagbunsod ng pangako na palalakasin ang seguridad, bakit mayroon na namang panibagong insidente? Hindi sapat na magsagawa lamang ng imbestigasyon pagkatapos na may mamatay. Ang tunay na hamon ay kung paano mapipigilan ang susunod na pamamaril bago pa ito mangyari.

Hindi rin dapat matapos ang usapin sa tanong kung sino ang may kasalanan. Kailangang alamin kung paano nakakuha ng baril ang isang menor de edad at kung paano ito nakapasok sa loob ng paaralan. Sa Zamboanga, iniimbestigahan ng mga awtoridad ang pinagmulan ng mga armas at kung paano ito nadala sa campus.

Kasabay nito, kailangang tingnan ang mas malalim na problema sa likod ng ganitong karahasan. Ano ang pinagdaraanan ng mga kabataan? May bullying ba? May matinding galit, isolation, trauma o problema sa tahanan? May mga senyales ba na napansin ngunit hindi nabigyan ng sapat na pansin? Hindi ibig sabihin nito na ang mga problemang ito ay awtomatikong humahantong sa karahasan. Ngunit ipinakikita ng mga insidente na hindi maaaring balewalain ang kalagayan at kilos ng mga kabataan.

Hindi rin maaaring isantabi ang responsibilidad ng mga nakatatanda. Ang pagprotekta sa mga bata ay hindi lamang trabaho ng paaralan. Pananagutan din ito ng mga magulang, guardians, lokal na pamahalaan, law enforcement agencies at iba pang institusyon. Kung may baril sa isang tahanan, kailangang tiyaking hindi ito basta maaabot ng isang bata. Kung may banta sa paaralan, kailangang may malinaw at mabilis na mekanismo para ito ay matukoy at maaksyunan.

Ngunit hindi rin sagot ang gawing parang kulungan ang bawat paaralan. Hindi natin nais na ang mga estudyante ay pumasok araw-araw na parang nasa isang lugar ng digmaan—may takot sa bawat pintuan, bag o tunog ng malakas na putok. Ang kailangan ay maayos, proporsyonado at makataong seguridad: sapat na access control, trained security personnel, emergency protocols, mabilis na communication system at regular na drills na hindi lamang ginagawa para masabing may compliance.

May isa pang problemang kailangang harapin: ang pagkalat ng mismong karahasan sa social media. Sa Zamboanga shooting, iniulat na na-livestream ang insidente gamit ang body-worn camera. Sa panahon ngayon, ang isang trahedya ay maaaring maging viral sa loob lamang ng ilang minuto. Kaya kailangang maging responsable ang media, content creators at ordinaryong netizens. Ang pagkalat ng graphic videos, larawan ng mga biktima at footage ng mismong pag-atake ay maaaring makadagdag lamang sa trauma at, sa ilang sitwasyon, magbigay ng hindi kinakailangang atensyon sa gumawa ng karahasan.

Ang nangyari sa Tacloban at sa Zamboanga ay hindi dapat maging dalawang magkahiwalay na headline na malilimutan pagkatapos ng ilang araw. Dapat itong maging malinaw na babala. Kung may pagkukulang sa seguridad, ayusin. Kung may butas sa gun safety, isara. Kung may kakulangan sa mental-health at child protection programs, dagdagan. Kung may problema sa bullying at online violence, harapin. At kung may mga umiiral nang polisiya ngunit hindi naipatutupad nang maayos, panahon nang managot ang mga responsable.

Ang paaralan ay hindi dapat maging lugar kung saan kailangang mamili ang isang magulang kung mas mahalaga ba ang edukasyon o kaligtasan ng kanyang anak. Ang bawat estudyanteng pumapasok sa classroom ay dapat may katiyakang makauuwi siya sa kanyang pamilya. Hindi sapat ang pakikiramay, kandila, bandila sa kalahating palo at pangakong “iimbestigahan natin.” Ang kailangan ay konkretong pagbabago. Dahil kung paulit-ulit na lamang tayong magluluksa pagkatapos ng bawat pamamaril, ang tanong ay hindi na lamang “Sino ang may kasalanan?” kundi “Ano ang hindi natin ginawa para mapigilan ito?” At ang pinakamahalagang sagot ay dapat makita bago pa magkaroon ng panibagong biktima.

oOo

Para sa suhestiyon at reaksyon mag-email sa operarioj45@gmail.com.