PUNA ni JOEL O. AMONGO

SA gitna ng umiinit na usapin hinggil sa posibleng pag-aresto kay Sen. Ronald “Bato” dela Rosa kaugnay sa imbestigasyon ng International Criminal Court (ICC), muling naging sentro ng kontrobersiya si Antonio Trillanes IV matapos siyang maiugnay sa umano’y pagdadala ng warrant of arrest sa Senado kasama ang mga tauhan ng National Bureau of Investigation.

Marami ngayon ang nagtatanong: may nilabag ba siyang batas, o bahagi lamang ito ng kanyang karapatang magsalita at makialam bilang pribadong mamamayan?

Unang dapat linawin na si Trillanes ay wala nang opisyal na posisyon sa gobyerno. Hindi siya hukom, hindi rin opisyal ng ICC, at lalong hindi ahente ng NBI.

Kaya kung siya ay aktibong umakto na tila may kapangyarihang magpatupad ng warrant o manguna sa operasyon ng pag-aresto, maaaring pumasok ang tanong ukol sa “usurpation of authority” o pag-aangkin ng kapangyarihang hindi naman kanya.

Sa ilalim ng Revised Penal Code ng Pilipinas, may probisyon laban sa sinomang pribadong indibidwal na nagpapanggap o gumagamit ng kapangyarihang nakalaan lamang sa opisyal ng gobyerno. Kung mapatutunayang may ginawa si Trillanes na tila siya ang nagpapatupad ng kautusan ng ICC o ng NBI, maaaring ito ang maging sentro ng legal na argumento laban sa kanya.

Ngunit may malaking kaibahan ang pagiging maingay na tagapagsalita at ang aktwal na pagpapatupad ng batas. Kung ang ginawa lamang ni Trillanes ay magbigay ng pahayag sa media, samahan ang mga opisyal bilang observer, o magsilbing political advocate laban kina dating Pangulong Rodrigo Duterte at Bato dela Rosa, maaaring ito ay saklaw pa rin ng freedom of expression.

Ang isa pang sensitibong usapin ay kung may legal bang bisa sa Pilipinas ang warrant mula sa ICC. Matatandaang umatras na ang Pilipinas sa Rome Statute noong administrasyon ni Duterte. Dahil dito, maraming abogado ang nagsasabing hindi basta-basta maaaring magpatupad ng warrant ang ICC nang walang malinaw na koordinasyon at pahintulot mula sa mga korte ng Pilipinas.

Kung gayon, bakit nasangkot ang NBI? Ito ngayon ang isa sa pinakamalaking palaisipan. Ang NBI ay isang ahensyang nasa ilalim ng Department of Justice at dapat kumikilos lamang batay sa batas ng Pilipinas. Kapag may operasyon na may kaugnayan sa dayuhang hukuman o international body, kinakailangan ng malinaw na legal na basehan upang maiwasan ang paglabag sa soberanya ng bansa.

May mga nagsasabing hindi naman krimen ang pagdadala ng dokumento o warrant kung ito ay bahagi lamang ng impormasyon o koordinasyon. Totoo ito. Ngunit nagiging komplikado ang sitwasyon kapag ang isang dating opisyal ng gobyerno ay tila nangunguna sa isang sensitibong operasyong may implikasyong pulitikal at internasyonal.

Sa mata ng mga kritiko, mistulang umakto si Trillanes bilang spokesperson, legal officer, at sheriff ng ICC sa Pilipinas. Para sa kanila, ito ay hindi lamang usaping legal kundi usapin din ng delicadeza at respeto sa proseso ng batas ng bansa. Ang ICC, ayon sa kanila, ay walang direktang kapangyarihan na magsagawa ng operasyon sa bansa nang walang pahintulot ng gobyerno.

Ngunit para naman sa mga kaalyado ni Trillanes, wala siyang nilabag na batas dahil wala naman siyang aktwal na inarestong tao. Ang kanyang partisipasyon umano ay bahagi lamang ng transparency at public accountability. Dagdag pa nila, bilang dating opisyal at whistleblower laban sa war on drugs, natural lamang na siya ay maging bahagi ng usaping ito.

Sa legal na pananaw, mahalagang tingnan kung may overt act o aktwal na kilos na lumampas sa simpleng pagsasalita. Hindi sapat ang haka-haka o political interpretation upang agad masabing may krimeng nagawa. Kailangang may malinaw na ebidensya na siya ay nag-utos, nagpanggap bilang awtoridad, o nakialam sa operasyon nang lampas sa kanyang karapatan bilang sibilyan.

Hindi rin maikakaila na malaking bahagi ng kontrobersiya ay may halong pulitika. Matagal nang magkatunggali sina Trillanes at dating Pangulong Duterte. Kaya anomang kilos na may kaugnayan sa ICC ay agad na tinitingnan ng publiko sa lente ng political vendetta at partisan conflict.

Sa kasaysayan ng Pilipinas, maraming beses nang naging malabo ang hangganan sa pagitan ng legal na aksyon at political theater. Kapag ang isang personalidad ay masyadong visible sa isang operasyon, nagkakaroon ng impresyon na siya mismo ang nagpapatakbo nito kahit maaaring hindi naman ganoon ang katotohanan.

Mahalaga ring tandaan na ang anomang warrant of arrest, lokal man o internasyonal, ay dapat dumaan sa tamang proseso. Hindi maaaring pairalin ang media publicity kapalit ng due process. Sa isang demokratikong bansa, ang batas ay hindi dapat ginagamit bilang sandata ng pulitika o propaganda.

Sa huli, tanging korte lamang ang makapagsasabi kung may nalabag ngang batas si Trillanes. Hindi sapat ang galit, hinala, o political loyalty upang agad maghusga. Ang kailangan ay malinaw na ebidensya, tamang proseso, at patas na pagtingin sa lahat ng panig.

Habang patuloy na umiinit ang usapin ng ICC, war on drugs, at pananagutan ng mga dating opisyal, mas lalong mahalaga ngayon ang paggalang sa soberanya ng bansa at sa rule of law. Sapagkat kapag nanaig ang pulitika kaysa batas, ang tunay na talo ay hindi lamang isang personalidad kundi ang buong sambayanang Pilipino.

Dahil sa naging hakbang ni Trillanes, maging si Senator Imee Marcos ay nagsalita na rin na ‘bastusan na ang ginagawa ng NBI at ni Trillanes’ dahil hindi iginalang ng mga ito ang institusyon ng Senado sa kanilang paghahabol kay Senator Bato Dela Rosa at ginawang pambubugbog sa isang empleyado ng Senado.

Hindi rin nagustuhan ng senadora ang ginawa ng NBI na pinasok na diumano ng mga ito ang ilang kuwarto sa Senado at lahat ng mga lumalabas na sasakyan mula sa Senado ay isinasailalim sa paghalughog.

oOo

Para sa suhestiyon at reaksyon, mag-email sa operarioj45@gmail.com.