PUNA ni JOEL O. AMONGO

SA gitna ng nagpapatuloy na impeachment trial laban kay Vice President Sara Duterte, isang mahalagang tanong ang patuloy na bumabalot sa usapin: makatarungan bang gamitin bilang mahalagang sandigan ng impeachment ang isang Notice of Disallowance ng Commission on Audit (COA) na maaari pa namang iapela? Hindi ito simpleng usapin ng pulitika. Usapin ito ng due process, ebidensiya at kung kailan masasabi na ang isang administrative finding ay tunay nang pinal at hindi na maaaring baguhin.

Ito mismo ang puntong binigyang-diin ni Atty. Salvador Panelo. Para sa kanya, kung ang isang COA disallowance ay hindi pa final, paano ito maituturing na ganap na ebidensiya ng pananagutan? May punto ang tanong. Ang Notice of Disallowance ay bahagi ng proseso ng pagsusuri ng COA at hindi awtomatikong nangangahulugan na ang lahat ng isyung nakapaloob dito ay tapos na at wala nang remedyo. Sa ilang pagkakataon, may proseso ng pag-apela na maaaring umakyat pa sa mga susunod na antas ng pagsusuri at, kung kinakailangan, sa korte.

Dito nagiging mahalaga ang pagkakaiba ng “may finding” at “final na pananagutan.” Maaaring sabihin ng COA na may pondong hindi nito pinayagan o may dokumentasyong hindi nito nakita bilang sapat. Ngunit iba ang pagkakaroon ng isang finding sa pagkakaroon ng isang desisyong pinal na at wala nang maaaring baguhin. Kung ang isang desisyon ay maaari pang kuwestiyunin sa pamamagitan ng mga legal na remedyo, hindi ba makatuwirang hintayin muna ang resulta bago ito gawing pangunahing sandigan sa isang napakabigat na proseso tulad ng impeachment?

Sa kasalukuyang paglilitis, kabilang sa pinag-uusapan ang paggamit ng confidential funds ng Office of the Vice President. Iniulat na may COA Notice of Disallowance na nag-uutos sa pagbabalik ng P375 milyon na confidential funds na ginamit noong 2023. Ngunit naiulat din na maaari pang iapela ang naturang disallowance. Samantala, may iba pang COA findings na iba ang procedural status, kabilang ang mga naunang disallowance na umabot na sa finality. Kaya mahalagang huwag pagsama-samahin ang lahat ng COA findings na para bang pare-pareho ang kanilang legal na katayuan.

Kung gayon, hindi ba dapat magkaroon muna ng paghihintay? Ang impeachment ay hindi dapat maging simpleng paligsahan kung sino ang mas malakas ang argumento sa pulitika. Ang layunin nito ay alamin kung may sapat na batayan upang panagutin at, sa pinakamatinding resulta, alisin sa puwesto ang isang mataas na opisyal ng bansa. Kung ang isa sa mga pangunahing ebidensiyang ipinakikita ay isang finding na may proseso pa ng pag-apela, dapat lamang na masusing timbangin ng mga senador kung gaano ito kabigat bilang patunay.

Hindi rin naman nangangahulugan na kapag hindi pa final ang isang COA finding ay wala na itong halaga. Maaari itong maging mahalagang indikasyon, dokumento o bahagi ng kabuuang ebidensiya. Ngunit iba ang “mahalagang indikasyon” sa “panghuling patunay.” Sa isang impeachment trial, lalo na kung ang paratang ay may kinalaman sa maling paggamit ng pondo ng bayan, kailangang maging napakataas ng antas ng pagsusuri. Hindi sapat na may dokumento; dapat ding malinaw kung ano ang legal na katayuan nito at kung ano ang eksaktong pinatutunayan nito.

Mayroon ding mas malaking tanong dito: Ano ba talaga ang dapat pagdesisyunan ng impeachment court? Kung ang usapin ay kung may naganap na paglabag sa batas, alituntunin o pananagutan sa paggamit ng pondo, hindi ba dapat iwasang mauna ang hatol sa isang isyung maaaring may sariling proseso ng pagresolba sa COA at sa mga hukuman? Ang impeachment court ay hindi dapat maging kapalit ng regular na proseso ng pagresolba sa administrative at legal disputes.

Sa kabilang banda, may argumento rin ang prosekusyon na hindi kailangang hintayin ang lahat ng posibleng apela bago gamitin ang COA documents sa impeachment trial. Sa mga pagdinig, binigyang-diin ng prosecution ang umano’y kahalagahan ng COA disallowances sa kanilang mga alegasyon tungkol sa confidential funds. May mga state auditor ding humarap at nagbigay ng testimonya tungkol sa mga nakita nilang iregularidad. Ngunit dito dapat maging maingat ang lahat: ang testimonya at dokumento ay dapat suriin ayon sa kanilang evidentiary value, at hindi awtomatikong ituring na katumbas ng isang pinal na judicial determination.

Kaya kung may panawagang itigil muna o ipagpaliban ang impeachment trial, ang pinakamalakas na argumento ay hindi dapat “protektahan si Vice President Sara Duterte.” Ang argumento ay dapat: protektahan ang proseso. Kung may legal na usaping hindi pa pinal, bigyan ito ng pagkakataong dumaan sa nararapat na proseso. Kung mapatunayan sa huli na may pananagutan, walang dapat ikatakot sa isang final at malinaw na desisyon. Ngunit kung babaligtad ang resulta, sino ang mananagot sa pinsalang dulot ng isang impeachment na isinulong batay sa isang usaping hindi pa pala tapos?

Sa huli, ang impeachment ay dapat hindi maging instrumento ng paghihiganti o pampulitikang paghuhusga. Dapat itong maging mekanismo ng pananagutan na may kasamang due process, sapat na ebidensiya at patas na pagsusuri. Kung ang isang mahalagang COA finding ay maaari pa ring kuwestiyunin at iapela, makatuwiran lamang na itanong: Bakit kailangang mauna ang impeachment sa isang proseso na hindi pa naman ganap na natatapos? Maaaring hindi ito ang tanong na gustong marinig ng magkabilang panig, ngunit sa isang demokrasya, ang pinakamahalagang tanong ay hindi kung sino ang mananalo—kundi kung ang desisyong gagawin ay tunay na makatarungan.

oOo

Para sa suhestiyon at reaksyon, mag-email sa operarioj45@gmail.com