PUNA ni JOEL O. AMONGO

HINDI pa man tuluyang natatapos ang usapin sa impeachment laban kay Vice President Inday Sara Duterte, may panibagong kontrobersiya na namang umuugong sa politika: ang posibilidad ng pagsusulong ng tinatawag na No Election o No-El sa 2028. Kung magkakatotoo ang ganitong hakbang, hindi lamang ito simpleng usapin ng iskedyul ng halalan. Maaari itong maging isang malaking tanong tungkol sa kinabukasan ng demokrasya at karapatan ng mga Pilipino na pumili ng kanilang magiging pinuno.

Sa likod ng usaping ito ay may isang malinaw na senaryo na ikinababahala ng marami. Kung hindi matatanggal si VP Sara sa pamamagitan ng impeachment at mananatili siyang may pagkakataong tumakbo sa pagkapangulo sa 2028, maaaring makita ng ilan ang No-El bilang paraan upang tuluyang mawala ang pagkakataong iyon. Sa madaling salita, kung hindi siya mapipigilan sa impeachment, maaaring ang mismong halalan ang pigilan. Ngunit dito nagsisimula ang mas malalim na tanong: Sino ba talaga ang dapat magpasya kung sino ang maaaring mamuno—ang mga politiko o ang mga botante?

Ang halalan ay hindi lamang isang petsang nakalagay sa kalendaryo. Ito ang mekanismo kung saan ipinahahayag ng mamamayan ang kanilang kagustuhan. Maaaring hindi magustuhan ng isang grupo ang isang kandidato, kabilang na si VP Sara Duterte, ngunit sa isang demokratikong sistema, ang sagot sa isang kandidatong ayaw nila ay hindi kinakailangang pagkansela ng halalan. Ang sagot ay dapat manggaling sa malayang pagpili ng mga botante.

Kung may legal at konstitusyunal na dahilan upang hindi maging kwalipikado ang isang kandidato, may mga proseso para rito. Kung may pananagutan naman na kailangang harapin ang isang opisyal, may impeachment at iba pang mekanismong itinakda ng batas. Ngunit ibang usapin ang paggamit ng No-El upang maiwasan ang posibilidad na manalo ang isang partikular na kandidato. Kapag ang halalan mismo ang inalis upang hindi makapili ang mamamayan, mas malaki ang problemang maaaring malikha kaysa problemang nais sanang lutasin.

Hindi rin maikakaila na ang No-El ay maaaring magdulot ng malalim na pangamba sa publiko. Ang Pilipinas ay may malinaw na karanasan sa kahalagahan ng regular at mapayapang halalan. Sa bawat halalan, may mga kandidatong nananalo at natatalo. May mga partidong umaangat at bumabagsak. Ngunit ang mahalaga ay nananatili ang proseso kung saan ang mamamayan ang may huling salita.

Kung talagang naniniwala ang isang grupo na hindi karapat-dapat maging pangulo si VP Sara, bakit hindi harapin ang laban sa loob ng demokratikong proseso? Kung makasaysayan ang suporta niya, hayaan ang mga botante ang magsabi nito. Kung hindi siya sinusuportahan ng nakararami, hayaan din ang mga botante ang magpasya. Sa isang tunay na halalan, parehong panalo ang demokrasya—dahil ang desisyon ay hindi ipinapataw mula sa itaas kundi ipinagkakatiwala sa mamamayan.

Mayroon ding malaking pagkakaiba sa pagitan ng pagpigil sa isang kandidato at pagpigil sa halalan. Ang una ay maaaring nakabatay sa malinaw na legal na proseso at mga kwalipikasyong itinakda ng batas. Ang ikalawa ay mas malawak ang epekto dahil hindi lamang isang kandidato ang apektado. Apektado ang lahat ng Pilipinong may karapatang bumoto at pumili ng kanilang mga kinatawan.

Kaya bago tayo humantong sa mga panawagan para sa No-El, kailangang itanong: Ano ang magiging batayan? Ano ang magiging legal na proseso? Sino ang makikinabang? At higit sa lahat, ano ang mangyayari sa tiwala ng publiko sa ating demokratikong institusyon? Hindi sapat ang argumentong “para hindi makatakbo si VP Sara.” Kung iyon lamang ang tunay na dahilan, lalong dapat pag-isipan kung makatarungan bang isakripisyo ang isang buong halalan dahil sa isang kandidato.

Sa kabilang banda, hindi rin dapat basta-bastang ituring na imposible o walang batayan ang bawat usaping may kinalaman sa No-El nang hindi sinusuri ang konteksto at legal na proseso. Sa isang demokrasya, maaaring pag-usapan ang iba’t ibang panukala. Ngunit bawat panukala ay dapat sumailalim sa Saligang Batas, pagsusuri ng publiko at tamang institusyon. Hindi dapat manaig ang pulitika kaysa batas, at hindi rin dapat gamitin ang batas bilang palusot para lamang sa interes ng isang grupo.

Sa huli, ang tunay na hamon sa 2028 ay hindi lamang kung makatatakbo ba o hindi si VP Sara Duterte. Mas malaking tanong kung mananatiling bukas, regular at kapani-paniwala ang proseso kung saan ang Pilipino ang pumipili ng kanyang lider. Kung may kandidato mang gustong pigilan, gamitin ang batas. Kung may opisyal na kailangang managot, gamitin ang proseso. Ngunit kung ang solusyon sa isang kontrobersyal na kandidato ay ang pagkansela ng halalan, maaaring mas malaki ang mawala sa bayan kaysa sinomang kandidatong nais pigilan. Sa demokrasya, ang pinakamakapangyarihang sagot ay hindi ang pag-agaw sa pagpili ng taumbayan—kundi ang pagbibigay sa taumbayan ng pagkakataong pumili.

oOo

Para sa suhestiyon at reaksyon, mag-email sa operarioj45@gmail.com.